Η πολιτειότητα στο έργο της Ρόζας Ιμβριώτη

Με αφορμή το βιβλίο της Χρύσας Χρονοπούλου – Πανταζή, Ρόζα Ιμβριώτη, Της ζωής και του  Σχολείου (Εμπειρία Εκδοτική 2011), o Mπάμπης Μπαλτάς, δάσκαλος στο 35o Ολοήμερο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών και υποψήφιος διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών καταθέτει τις απόψεις του. Η παρουσίαση του βιβλίου θα γίνει στο Floral την Τρίτη 5 Απριλίου στις 7:30 μ.μ.

Η πολιτειότητα στο έργο της Ρόζας Ιμβριώτη

Ο πολιτειακός στοχασμός  στη ζωή και το έργο της Ρόζας Ιμβριώτη είναι μια όψη της δημόσιας σφαίρας τόσο του μεσοπόλεμου, όσο και των χρόνων που ακολούθησαν, από τη κατοχή μέχρι τους συνταγματάρχες και την μεταπολίτευση. Άλλες όψεις του έργου της είναι το φύλο και οι γυναίκες, η διδακτική της ιστορίας, το εννιάχρονο σχολείο, η ειδική αγωγή για τα διανοητικώς καθυστερημένα παιδιά, η πολιτική της στράτευση στον κομουνισμό, το κοινωνικό κίνημα της νεολαίας, η φιλοσοφία και η πολιτική συγκυρία. Το βιβλίο της Χρύσας Χρονοπούλου – Πανταζή, Ρόζα Ιμβριώτη, Της ζωής και του  Σχολείου (Εμπειρία 2011), αναδεικνύει την πάλη του επιστήμονα με τις πηγές, τόσο να βρεθούν όσο και να είναι προσβάσιμες, τα ζητήματα μεθοδολογίας, πως το θεωρούμενο πρόσωπο ως έκφανση ζωής είναι ερμηνεύσιμο, την αναπλαισίωση των κειμένων προκείμενου να καθίστανται λειτουργικά στην ανάγνωση τους τόσο για την εποχή τους όσο και τη δική μας, τις κεντρικές ιδέες αλλά και τις διαφυγές ζητημάτων που μένουν εκκρεμή να περιμένουν νέες ερμηνευτικές προσεγγίσεις. Και η ματιά της πρόσληψης, η δική μου εδώ,  είναι αυτή που προσθέτει με την δυνατότητα που δίνει η συγγραφέας νοήματα που διατρέχουν τον στοχασμό και τον συσχετίζουν με τον διάλογο, την δυνατότητα να αναβληθεί το οριστικό τέλος της ερμηνείας.

Η πολιτειότητα στη ζωή και το έργο της Ρόζας Ιμβριώτη έχει ένα μεταβαλλόμενο περιεχόμενο: στο μεσοπόλεμο ταυτίζεται περισσότερο με την κοινότητα και το πολίτη, στην κατοχή με το αντιφασιστικό αγώνα και την συγγραφή του βιβλίου Τα αετόπουλα και στα μεταπολεμικά χρόνια με την ολοκλήρωση της δημοκρατίας στο σχολείο και την κοινωνία και το μάθημα της Κοινωνικής Και Πολιτικής αγωγής. Με το κείμενο εδώ θα παρακολουθήσουμε αυτή τη πορεία για να καταλήξουμε στα μεταπολιτευτικά γραπτά της και τα ζητήματα που εγείρουν. Το θέμα μας  είναι η πολιτική μέσα ή έξω από τα σχολεία, η επιβίωση ακόμα αντιλήψεων που κάνουν ταμπού την πολιτική στα σχολεία μας και την επικαιρότητα του στοχασμού της Ρόζας σε ζητήματα εκτροπής του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής αγωγής σε πιο ριζοσπαστική κατεύθυνση.

Στις μεσοπολεμικές εκσυγχρονιστικές διαδικασίες, με κύριο χαρακτηριστικό την κρίση (1), η εισαγωγή της Πολιτικής Αγωγής το 1929 και η έναρξη της διδασκαλίας της το 1934 της συνοδεύεται από τη προβληματική της σχολικής κοινότητας, είτε από τη σκοπιά του συντηρητικού (2) περιεχομένου της είτε από τη σκοπιά του ριζοσπαστικού (3). Από το πρώτο βιβλίο αγωγής του πολίτη στην Ελλάδα, του Ιουλίου Σίμωνος Ο μικρός πολίτης (1880) και τις πρώτες δημόσιες αναφορές στις αρχές του 20ου αιώνα για την αναγκαιότητα μιας «πολιτικής αγωγής» αλλά και μέχρι την θέσπιση του κρατικού συγγράμματος το 1934, η επιστημολογική συγκρότηση του πολιτικού με τη μορφή της διδασκαλίας της πολιτικής ως μαθήματος  στην εκπαίδευση είναι μεταξύ της κοινότητας και της κοινωνίας, μεταξύ της υπακοής και της συμμετοχής, μεταξύ του υπηκόου πολίτη και του συμμετοχικού πολίτη.

Η ιστορικότητα της κατασκευής της πολιτικής ως αγωγής  ανάμεσα σε άλλες μορφές αγωγής, η οποία μπορεί να λάβει χώρα στην εκπαίδευση, συσχετίστηκε με τις αναπλαισιώσεις της έννοιας από τα πολιτικά καθεστώτα του μεσοπόλεμου, από τις εκσυγχρονιστικές τάσεις του φιλελευθερισμού και των διανοουμένων, από την εισαγωγή ιδεών από την Ευρώπη και την Αμερική με τη μορφή των μεταφράσεων (4), από τη δημόσια σφαίρα του Σχολείου Εργασίας, από την άνοδο του μαρξισμού και του κομουνισμού, από την εγγραφή στον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό της ημιτελούς νεωτερικότητας και από το μονοπώλιο της πολιτικής από το Κράτος (5).

Η ιστορικότητα της διδακτικής του αντικειμένου της πολιτικής συσχετίζεται κι αυτή με μια παράλληλη ανάπτυξη των φυσικών και κοινωνικών επιστημών, της επιστημολογικής συγκρότησης τους, με την έννοια της προόδου και των πολιτικών δυνάμεων που την εκπροσωπούν αλλά και με τις πολιτικές δυνάμεις οι οποίες επεμβαίνουν στο περιεχόμενό της με τη μορφή της βίαιης διακοπής του διαλόγου, της ρητορικής και της ερμηνευτικής ηγεμονίας τους. Η συγκρότηση της πολιτικής αγωγής έχει εν πολλοίς την οφειλή της στο νεωτερικό έργο της μετάφρασης (6), στην προβληματική της σχολικής κοινότητας και στο αίτημα για εκσυγχρονισμό στην ελληνική κοινωνία του μεσοπολέμου. Η επιβίωση του πνεύματός της είτε στο ολοκληρωτικό καθεστώς που ακολούθησε, αυτό της μεταξικής δικτατορίας, με τη μορφή των εθνικιστικών χαρακτηριστικών της νεολαίας είτε στην  Ελεύθερη Ελλάδα της κυβέρνησης του βουνού με τα αντιφασιστικά, πατριωτικά και λαϊκά χαρακτηριστικά των αναγνωστικών της είναι το κλείσιμο του πρώτου μέρους του κύκλου του περιεχομένου της (7).     

Η ψήφιση της Οικουμενικής διακήρυξης των δικαιωμάτων του ανθρώπου (1948), το ψηφισθέν Σύνταγμα του 1952, το οποίο επεκτείνει την ιδιότητα του πολίτη και στις γυναίκες, το μετεμφυλιακό κράτος και οι καινούριες νοηματοδοτήσεις του περιεχομένου της πολιτικής ως αποτέλεσμα επικράτησης των συντηρητικών δυνάμεων  συμβάλλουν σε αναθεωρήσεις και παιδαγωγικές πρακτικές οι οποίες εμπνέονται από την Ενιαία Συγκεντρωτική διδασκαλία (8). Η ημερομηνία λήξης του εμφυλίου πολέμου το 1949 είναι μια καθοριστική ημερομηνία γιατί τότε τίθεται η ανασυγκρότηση του μαθήματος της πολιτικής αγωγής (9) και μάλιστα με εκτεταμένη αρθρογραφία (10) στον τύπο της εποχής. Το περιεχόμενο της κοινωνικής και πολιτικής αγωγής γίνεται συγχρόνως πιο σχεδιασμένο και πιο κατευθυνόμενο από το Κράτος αλλά. και εισάγεται ως διδακτικό αντικείμενο (11) και στη πρωτοβάθμια εκπαίδευση το 1957. Η εγκαινίαση των βιβλίων (12) για διδακτική χρήση θα έχει ως αποτέλεσμα την ανατύπωσή τους, δεδομένης της αναστολής τους από τους Συνταγματάρχες την επταετία (1967- 1974), μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του ’80. Εξάλλου το ίδιο το κράτος γίνεται υποκείμενο της πολιτικής και της κοινωνικής ζωής. Η προβληματική των δικαιωμάτων και η αντιπαράθεση των συστημάτων, του καπιταλισμού – φιλελευθερισμού με τον κομμουνισμό, στο πλαίσιο γενικότερων πολιτικών σχεδιασμών για την ένταξη της Ελλάδας στη Δύση και ειδικότερα στην Ευρώπη, είναι αυτή που αντικαθιστά την προβληματική για την σχολική κοινότητα.

Συγχρόνως αυτή η προβληματική ανακατασκευάζεται με το ριζοσπαστικό περιεχόμενο της αστικής δημοκρατίας στη  δημόσια σφαίρα (13), η οποία είναι ενεργή από το 1949 μέχρι. και το πραξικόπημα των Συνταγματαρχών. Η αναστολή της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής από την δικτατορία των Συνταγματαρχών και η έναρξη εκ νέου του μαθήματος το 1970 σηματοδοτεί την επιβεβαίωση του αντικομουνιστικού περιεχόμενου του μαθήματος, του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού και την κατάσταση έκτακτης ανάγκης στην οποία υποχρεώθηκε η αστική δημοκρατία, η οποία σήμαινε και την αναστολή της (14).

Η μεταπολίτευση είναι η περίοδος η οποία, στο πλαίσιο της δημόσιας σφαίρας και στον ίδιο το θεσμό της εκπαίδευσης, θα ανανεώσει το περιεχόμενο των εννοιών της Κοινωνικής και Πολιτικής αγωγής στην κατεύθυνση μιας μαρξιστικής επιστημολογίας (15), μιας ανασυγκρότησης της έννοιας της κοινότητας, μιας νομιμοποίησης της ιδέας της άσκησης της πολιτικής μέσα στα σχολεία και μιας συσχέτισης της δημοκρατίας με την εργατική τάξη. Τα μεταπολιτευτικά κείμενα της Ρόζας Ιμβριώτη γι’ αυτή την εκτροπή του μαθήματος της Κοινωνικής Και Πολιτικής Αγωγής ενδεικτικά είναι  «Απωλέσαμεν τα φρένας;»,  «Η ‘αγωγή του πολίτη’ και η ‘πλύση εγκεφάλου’», «Η κυβέρνηση αλλοτριώνει το λειτούργημα του δασκάλου» και «Η πολιτική διαπαιδαγώγηση αρχίζει από το σχολείο» (16).

Πιο είναι το γενικό συμπέρασμα των κειμένων; Ο φόβος για την πολιτική, για τον συνδικαλισμό, για τα κόμματα, για τις πολιτικές αντιθέσεις, γενίκευση της αντικομουνιστικής προπαγάνδας, ουδετερότητα του σχολείου, χαφιεδισμός, αποπολιτικοποίηση. Ποιο είναι ο ζητούμενο; Με σημερινούς όρους η παραγωγή υποκειμενικότητας, τόσο των δασκάλων όσο και των μαθητών. Τι σημαίνει αυτό για την Ρόζα Ιμβριώτη; Ένας καλώς εννοούμενος «δασκαλοκεντρισμός» με την έννοια ότι οι δάσκαλοι και δασκάλες θα σηκώσουν το ζήτημα της πολιτειότητας, της συλλογικής δράσης, της σχολικής κοινότητας, της αυτοδιοίκησης των μαθητών/ τριων και της πολιτικοποίησης των παιδιών και του σχολείου. Κι ένας καλώς εννοούμενος μαθητοκεντρισμός ο οποίος θα αποβλέπει την παραγωγή υποκειμενικότητας, τις ταυτότητες, την πάλη μειοψηφιών που αποβλέπουν να γίνουν πλειοψηφίες, στην ενσωμάτωση της ιδιότητας του πολίτη και για τους άπολις, την ιδιοποίηση στη πράξη των δικαιωμάτων του παιδιού και στην ύπαρξη μέσα στο σχολείο μιας δημόσιας σφαίρας.
Η Ρόζα έχει να μας διδάξει πολλά. J!

Μπάμπης Μπαλτάς, δάσκαλος στο 35o Ολοήμερο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών και υποψήφιος διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών ( This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it )

Info: Για τη ζωή και το έργο της πρωτοπόρου παιδαγωγού και αγωνίστριας Ρόζας Ιμβριώτη, μαζί με τη συγγραφέα θα μιλήσουν οι: Μίμης Ανδρουλάκης, συγγραφέας και βουλευτής, Μοσχοβία Κασκούρα, δρ. συγκριτικής λογοτεχνίας, ο Χαράλαμπος Μπαλτάς, εκπαιδευτικός,Στέλιος Κανάκης, εκδότης και συγγραφέας

Βιβλιογραφία:

1: Αλέξανδρος – Ανδρέας Κύρτσης, Κοινωνιολογική σκέψη και εκσυγχρονιστικές ιδεολογίες στον ελληνικό μεσοπόλεμο, Νήσος, Αθήνα 1996, σελ. 21 – 117.

2: Δημητρίου Ανδρ. Τσιρίμπα, Η αυτοδιοίκησις και αι Μαθητικαί Κοινότητες, Αθήνα 1950.

3: Για το ριζοσπαστικό περιεχόμενο της έννοιας της σχολικής κοινότητας δες Μιχάλης Παπαμαύρος, Η σχολική κοινότητα, Εκδοτικός Οίκος, Δ. και Π. Δημητράκου, Αθήνα 1927. Για μια ανάλυση του βιβλίου του Μ. Παπαμαύρου δες Σωτηρία Μαρτίνου – Κανάκη, Το κίνημα της Μεταρρυθμιστικής Παιδαγωγικής και η επίδραση του στο παιδαγωγικό έργο του Μιχάλη Παπαμαύρου, Gutenberg, Αθήνα 2009, σελ. 135 - 153. 

4: Η μετάφραση είναι αυτή που συμβάλλει στην έλευση της νεωτερικότητας, στην έλευση της Δύσης στην εθνική κυριαρχία κατασκευάζοντας συλλογικές αναπαραστάσεις πρόσληψης τύπου «εμείς κι «εσείς». Για τον ρόλο της μετάφρασης δες Ναόκι Σακάι, «Μετάφραση», μετάφραση Άκης Γαβριηλίδης, περιοδικό Σύγχρονα Θέματα, τ.108, Ιανουάριος – Μάρτιος 2010, σελ.24 – 31.

5: Ενδεικτική υποστήριξη αυτής της προβληματικής μπορεί να γίνει για τον ελληνικό μεσοπόλεμο στο πρόσωπο του  Κ.Δ. Γεωργούλη, ο οποίος παίρνει μέρος στα εκπαιδευτικά πράγματα και στην μεταπολεμική Ελλάδα. Για περισσότερα δες Κ.Δ.Γεωργούλη, «Κράτος και Παιδεία», στο περιοδικό Παιδεία, διευθυντής Μίλτος Κοντουράς, τ.Α΄, Φυλλάδιο 7-8, Ιούλιος – Αύγουστος 1936, ανατύπωση Μεταίχμιο 2002, φροντίδα Αλέξης Δημαράς,  σελ. 241 - 247.

6: Τα βιβλία που μεταφράζονται και συμβάλλουν στον  προβληματισμό για την πολιτική αγωγή είναι κυρίως του G. Kerschensteiner και του H.Gaudig. Δες G. Kerschensteiner, Η έννοια της αγωγής του πολίτη, μετάφραση Ε.Σ.Κακούρος, Αθήνα 1927. Επίσης H.Gaudig, Η σύγχρονος διδακτική, μετάφραση Σπ. Μ. Καλλιάφα, Εκδοτικός Οίκος, Δ. και Π. Δημητράκου, Αθήνα 1924. Επίσης το περιοδικό Εργασία (1923- 1928) του Μ. Παπαμαύρου είναι αυτό που συμβάλλει στη κατασκευή της πολιτειότητας του «Σχολείου Εργασίας».

7: Μ.Παπαμαύρος (με τη συνεργασία και άλλων εκπαιδευτικών), Ελεύθερη Ελλάδα, Αναγνωστικό ε’ και στ’ τάξης, εκδόσεις Π.Ε.Ε.Α., 1994. Π.Ε.Ε.Α (Ρόζα Ιμβριώτη), Το αναγνωστικό του ΕΑΜ για την γ’ και δ’ τάξη, Τα αετόπουλα, πρόλογος Έλλη Αλεξίου, Εκδόσεις Ενημέρωση, Αθήνα 1981. Μιχ. Παπαμαύρου, Μεγάλα χρόνια, το αναγνωστικό της φυλακής, ανακοίνωση – εισαγωγή Χάρης Σακελλαρίου, Κάδμος, Αθήνα 1989. Χάρης Σακελλαρίου, Η παιδεία στην αντίσταση, Φιλιππότης, Αθήνα 1984.

8: Το περιεχόμενο της αγωγής του πολίτη με τη Ενιαία Συγκεντρωτική διδασκαλία ήταν η τάξη, η καθαριότητα, η συμπεριφορά προς τους ανθρώπους, η θρησκεία, η φύση, τα ζώα,  η αξία των επαγγελμάτων, ο χριστιανισμός, η μάνα, ο στρατός, τα καθήκοντα του πολίτη στην περίπτωση του πολέμου, η συμπεριφορά προς τους δασκάλους και τους μεγαλύτερους, και άλλα παρεμφερή. Δες Κωνσταντίνου Γιαννακόπουλου, Η ενιαία Διδασκαλία εις την θεωρία και την πράξιν, Αθήνα 1967. Ιωάννου Παπαχριστόπουλου, Η εφηρμοσμένη Ενιαία διδασκαλία, Αθήνα 1956.

9: Η εκ νέου συγκρότηση της πολιτικής ως αντικείμενο των κοινωνικών επιστημών γίνεται το 1949, αμέσως μετά την λήξη του εμφυλίου πολέμου και την ανάληψη του Υπουργείου Παιδείας πάω τον Κωνσταντίνο Τσάτσο. Η παρουσία του σηματοδοτεί την επιβίωση στα μεταπολεμικά -  ακόμα και τα μεταπολιτευτικά χρόνια - του μεσοπολεμικού ρεύματος του νεοκαντιανισμού, ρεύμα που συγκροτήθηκε μεταξύ άλλων από τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, τον Κωνσταντίνο Τσάτσο και τον Ιωάννη Θεοδωρακόπουλο, όλοι τους συμμετέχοντες στα πολιτικά πράγματα της χώρας μας. Το μεσοπολεμικό περιοδικό που εξέδιδαν, Αρχείο Φιλοσοφίας και Θεωρίας των Επιστημών (1929 – 1940) είναι δείκτης όλης αυτής της προβληματικής. Η κύρια κριτική του στρέφεται στον ατομικισμό, συσχετίζει την πολιτική αγωγή με την αρχαία Ελλάδα, κάνει κριτική στην σχολική κοινότητα του μεσοπολέμου και υπερασπίζεται τα δικαιώματα του ανθρώπου που μόλις είχαν ψηφιστεί, θεωρώντας πως αυτά χρειάζεται να γίνουν αντικείμενο της πολιτικής αγωγής. Για τις ομιλίες του, τις εγκυκλίους του και τα αναλυτικά προγράμματα, αλλά κι ένα σχολιασμό όλων αυτών από ένα άνθρωπο που πήρε μέρος στη συγκρότηση του αντικειμένου της πολιτικής στον μεσοπόλεμο – και προλόγισε και την Αγνή Ρουσοπούλου – δες Γ. Ζομπανάκης, Η αγωγή του πολίτου. Μέθοδος – πρόγραμμα, Αθήνα χ.χ

10: Χαρακτηριστικό παράδειγμα συμμετοχής σ΄ αυτόν τον διάλογο είναι ο Ευάγγελος Παπανούτσος, ο οποίος αφού έκανε κριτική στην προηγούμενη οργάνωση του μαθήματος και στην αίσθηση αποτυχίας για τον τρόπο που γίνονταν, κάνει λόγο για τη δημιουργία «συντάγματος» για κάθε σχολείο, σύννομη σχολική ζωή και ενότητα θεωρίας και πράξης, θεωρώντας μεγάλο αντίπαλο την αποστήθιση Ευάγγελος Παπανούτσος, «Πολιτική αγωγή», περιοδικό Παιδεία, 15/9/1949, στο Ε.Π. Παπανούτσος, Η παιδεία, Το μεγάλο μας πρόβλημα, Αθήνα 1984. 

11: Αγνής Ρουσοπούλου, Τι πρέπει να γνωρίζει ο πολίτης (Αγωγή του πολίτου), Εστία, Αθήνα 1954. Το βιβλίο αυτό είναι το ίδιο με κάποιες όμως διορθώσεις με το βιβλίο του μεσοπολέμου. Λίγα χρόνια αργότερα εκδίδεται και το βιβλίο της για την ΣΤ΄ δημοτικού το οποίο θα χρησιμοποιηθεί μέχρι και το 1983. Αγνής Ρουσοπούλου, Αγωγή του πολίτη, ΟΕΔΒ, Αθήνα 1982.

12: Το εγχειρίδιο της Αγνής Ρουσοπούλου είναι αυτό που επιβιώνει από τα μεσοπολεμικά μέχρι και τα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια. Η διαφωνία της το 1956 στον Σοσιαλιστικό Σύνδεσμο με τον Δημήτρη Στρατή για την επέμβαση της Σοβιετικής Ένωσης στην Ουγγαρία και η μειοψηφία του τελευταίου την έκαναν πρόεδρο του συνδέσμου μέχρι το 1964. Δικηγόρος, φεμινίστρια, διδάσκουσα του μαθήματος της Πολιτικής αγωγής στο Μαράσλειο Διδασκαλείο το 1933 – 1934, αγωνίστρια κατά της δικτατορίας, αλλά και καλή δοκιμιογράφος, είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά του βιογραφικού της. Δες Χαράλαμπος Πρωτόπαπας, Το δημοκρατικό σοσιαλιστικό κίνημα στην Ελλάδα, Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, Αθήνα 2003, σελ.13 - 14.

13: Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του περιοδικού Εποχές, το οποίο εκδίδεται την δεκαετία του ’60 όπου το σύνολο των κειμένων αποβλέπει στην αντιπαράθεση του ολοκληρωτισμού με την δημοκρατία, την σύνδεση της κλασσικής με την νεώτερη φιλοσοφία και την εισαγωγή στοχασμού με τις μεταφράσεις. Ειδικότερα δες Π.Δ. Παπαδάτου, «Το πρόβλημα της πολιτικής αγωγής», περιοδικό Εποχές, τ.25, Μάιος 1965, σελ.36 -42. (Α΄ μέρος). Π.Δ Παπαδάτου, «Το πρόβλημα της πολιτικής αγωγής», περιοδικό Εποχές, τ.26, Ιούνιος 1965, σελ.41 -51 (Β΄ μέρος).

14: Πρόκειται για το σύγγραμμα του Θεοφύλακτου Παπακωνσταντίνου, Πολιτική Αγωγή (1970). Ο Θεοφύλακτος Παπακωνσταντίνου έχει κάνει μια μεγάλη διαδρομή, από τα πρώτα του πολιτικά χρόνιος στην αριστερά, μεταφράζοντας στο μεσοπόλεμο το Εβραϊκό Ζήτημα του Μαρξ (1933) και στα μετέπειτα χρόνια της μεταπολεμικής Ελλάδας να γίνεται διανοούμενος των Συνταγματαρχών.

15: Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό της Ρόζας Ιμβριώτη, η οποία μεταφέρει όλες τις μεσοπολεμικές και μεταπολεμικές διενέξεις, για την αγωγή του πολίτη, την πολιτική μέσα στο σχολείο, την επιστροφή στη σχολική κοινότητα, την άρνηση της πολιτικής αδιαφορίας, τον συνδικαλισμό μέσα στα σχολεία και την κομματική ζωή. Δες Ρόζα Ιμβριώτη, Παιδεία και Κοινωνία, Ελληνικά εκπαιδευτικά προβλήματα, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1985, σελ.31, 127, 227 - 238.

16: Ρόζα Ιμβριώτη, «Απωλέσαμεν τα φρένας;»,εφ. Ριζοσπάστης 14/12/1975. Ρόζα Ιμβριώτη, «Η ‘αγωγή του πολίτη’ και η ‘πλύση εγκεφάλου’»,περιοδικό Κομμουνιστική Επιθεώρηση, τ.4, Απρίλης 1976, σελ. 64 - 68. Ρόζα Ιμβριώτη, «Η κυβέρνηση αλλοτριώνει το λειτούργημα του δασκάλου», εφ. Ριζοσπάστης, 30/12/1976. Ρόζα Ιμβριώτη, «Η πολιτική διαπαιδαγώγηση αρχίζει από το σχολείο», εφ. Ριζοσπάστης, 3/7/1977.